TBMM’NİN DÖNÜŞÜMÜ

Meclis’in temsil yolculuğu

Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulduğu 1923 yılından bu yana çok temel yapısal değişiklikler geçirdi. Tek ve çift meclisli yapıda oluşturulan parlamento darbelerle yönetimden alındı. 16 Nisan 2017 referandumu ile Başkanlık sistemi halk tarafından onaylandı. Cumhurbaşkanı seçilen Recep Tayyip Erdoğan’ın 9 Temmuz 2018’de yemin etmesiyle Güçler Ayrılığı İlkesi’ne dayanan parlamenter sistem resmen sona erdi.

Yazar
  •  

    İlden Dirini

  • 11 Nisan 1920

    Meclis-i Mebûsan kapatıldı

    Mondros Mütarekesi sonrasında 21 Aralık 1918’de parlamento Padişah Vahdettin tarafından feshedildi. Yapılan seçimler sonunda, son Meclis-i Mebûsan ilk toplantısını 12 Ocak 1920’de yaptı. 16 Mart 1920’de İstanbul’un İşgali üzerine, parlamento, işgal güçlerinin baskısıyla, 11 Nisan 1920’de padişah tarafından resmen kapatıldı.

  • 21 Nisan 1920

    Hey’et-i Temsiliye* Meclis’i Ankara’da toplanmaya çağırdı

    Mustafa Kemal, Heyet-i Temsiliye’yi temsilen Meclis’i 23 Nisan 1920’de Ankara’da toplanmaya çağıran bir tebliğ yayınladı. Tebliğin en ücra köylere dahi ulaştırılması istendi.

    *Osmanlı Meclis-i Mebûsanı’na alternatif olarak kurulan Heyet-i Temsiliye, Ulusal Bağımsızlık Savaşı’nın başlatılması ve milli iradeye dayanan yeni bir meclisin kurulmasında son derece aktif rol oynadı. (Oğuz Aytepe, “Ankara’nın Merkez ve Başkent Olması”, Atatürk Yolu, C. 9, No. 33-34, (Mayıs-Kasım 2004), s. 17)

    21 Nisan 1920

  • 23 Nisan 1920

     

    Büyük Millet Meclisi kuruldu

    Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti ve Meclis-i Mebûsan üyelerinden oluşan 324 milletvekili ile kurulan meclis, 115 milletvekili ile açıldı. Meclisin adının “Büyük Millet Meclisi” olmasına karar verildi. BMM’nin birinci devresi 23 Nisan 1920’de başlayıp 21 Mayıs 1927’ye kadar sürdü.

  • 24 Nisan 1920

    BMM ilk başkanını belirledi

    BMM, 24 Nisan 1920 tarihinde yaptığı ikinci toplantısında Mustafa Kemal Atatürk’ü meclis başkanlığına seçti. Atatürk, TBMM’nin başkanlığını Cumhurbaşkanı seçildiği gün olan 29 Ekim 1923 tarihine kadar sürdürdü.

     

    24 Nisan 1920

  • 25 Nisan 1920

    Geçici İcra Heyeti kuruldu

    BMM adına işlerin yürütülmesi amacıyla Mustafa Kemal başkanlığında 7 kişilik “Geçici İcra Heyeti” adı altında Bakanlar Kurulu oluşturulmuş ve hükümet işlerine el konuldu.

  • 2 Mayıs 1920

    Bakanlar Kurulu kuruldu

    Büyük Millet Meclisi, Bakanlar’ın (İcra Vekilleri) seçimi ile ilgili 2 Mayıs 1920 tarihli kanunla, Genelkurmay işlerini de yürütmek üzere, Büyük Millet Meclisi’nde 11 bakanlı bir Bakanlar Kurulu (İcra Vekilleri Hey’eti) kurdu.

    2 Mayıs 1920

  • 8 Şubat 1921

     

    Meclis, Türkiye Büyük Millet Meclisi adını aldı

    Büyük Millet Meclisi, 8 Şubat 1921’de Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile Türkiye Büyük Millet Meclisi adını aldı.

  • 29 Ekim 1923

    Cumhuriyet ilan edildi – Tek partili dönem başladı

    Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) 25 Ekim 1923’te ortaya çıkan kabine bunalımı Anayasa değişikliği ile sonuçlandı. 29 Ekim’de Anayasanın ilgili maddeleri değiştirilerek, ülkenin yönetim şekli cumhuriyet olarak belirlendi. Cumhuriyet’in ilanı aynı zamanda Türkiye’de tek partili dönemin de başlangıcı oldu. 1923 – 1945 yılları arasında CHP ülkeyi yöneten tek siyasi parti oldu.

    29 Ekim 1923

  • 29 Ekim 1923

     

    İlk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk

    Meclis’te yüz elli sekiz kişinin katılımıyla yapılan oylamada Ankara Milletvekili Mustafa Kemal Paşa oybirliği ile Cumhurbaşkanı seçildi.

  • 17 Kasım 1924

    İlk muhalefet partisi “Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası” kuruldu

    Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Atatürk’ün eski silah ve dava arkadaşlarının bir kısmı tarafından kuruldu. Parti, Şeyh Said İsyanı’nın patlak vermesinde etkili olduğu iddialarıyla 3 Haziran 1925’de kapatıldı.

     

    17 Kasım 1924

  • 12 Ağustos 1930

     

    Serbest Cumhuriyet Fırkası kuruldu

    Atatürk’ün önerisiyle dönemin Paris Büyükelçisi Fethi Bey tarafından kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası çok partili siyasal yaşama geçiş yolunda ikinci deneme oldu. Bir süre sonra rejim muhaliflerinin adresi haline gelen parti bizzat kurucusunun talebi ile 17 Kasım 1930’da kapatıldı.

  • 8 Şubat 1935

    Kadınlar ilk kez TBMM’de

    5 Aralık 1934’te yapılan ve kadınlara milletvekili seçilme hakkı veren anayasa değişikliği sonrasında yapılan ilk milletvekili seçimleri 8 Şubat 1935 yılında gerçekleştirildi. Seçim sonucunda 17 kadın milletvekili seçildi. 1936’da boşalan milletvekillikleri için yapılan ara seçimde Hatice Özgener’in Çankırı’dan milletvekili seçilmesiyle Meclis’teki kadın vekil sayısı 18’e yükseldi.

     

    8 Şubat 1935

  • 9 Mayıs 1935

     

    Cumhuriyet Halk Fırkası, Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı

    Atatürk tarafından”Halk Fırkası” adıyla kurulan parti, 1924’te “Cumhuriyet Halk Fırkası” 4. Kurultay’da ise Cumhuriyet Halk Partisi adını aldı.

  • 21 Temmuz 1946

    TBMM’de çok partili dönem başladı

    21 Temmuz 1946 genel seçimleri tek partili dönemi de sona erdirdi. Celal Bayar liderliğindeki Demokrat Parti TBMM’ye girdi. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk çok partili genel seçimi olan bu seçim adli denetim dışında, açık oy, gizli sayım ve çoğunluk sistemi esasına göre yapıldı. Şaibeli seçim olarak anılan 1946 seçimlerinin sonucunda Cumhuriyet Halk Partisi 395, Demokrat Parti 64 ve Bağımsızlar 6 Milletvekilliği kazandı.

    21 Temmuz 1946

  • 21 Temmuz 1946

    İlk kez aday esaslı blok oy sistemi uygulandı

    21 Temmuz genel seçimleri aynı zamanda ilk kez aday esaslı blok oy sisteminin kullanıldığı seçim oldu. Bu sistemle beraber her vilayetin bir de seçim çevresi oldu. Her 40 bin yurttaş için bir milletvekili seçilirken, herhangi bir ilin nüfusunun 40 binin altında olması halinde o ile bir milletvekilliği tahsis edildi.

  • 27 Mayıs 1960

    27 Mayıs ihtilali: Parlamento feshedildi

    1950, 1954 ve 1957 seçimlerini kazanan ve 10 yıl boyunca iktidarda kalan Demokrat Parti, 27 Mayıs 1960 ihtilali ile iktidardan düşürüldü. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde gerçekleşen ilk askerî müdahale ile Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, TBMM Başkanı Refik Koraltan ve Başbakan Adnan Menderes başta olmak üzere Demokrat Partililer tutuklandı. Anayasa ve parlamento feshedildi. Siyasi faaliyetler askıya alındı.

     

    27 Mayıs 1960

  • 27 Mayıs 1960

     

    27 Mayıs ihtilali: Ülke yönetimi Millî Birlik Komitesi’nde

    İhtilalden sonra ihtilali planlayan ve icra eden 37 düşük rütbeli subay ve emekli Orgeneral Cemal Gürsel’in oluşturduğu Millî Birlik Komitesi ülke yönetimini üstlendi. Demokrat Parti kapatıldı.

  • 31 Mayıs 1961

    Çift Meclisli Sistem: Cumhuriyet Senatosu kuruldu

    İhtilal sonrasında yapılan 1961 Anayasası ile “Cumhuriyet Senatosu” kuruldu. Çift Meclisli sistem olarak anılan yapı içinde Cumhuriyet Senatosu’nun başlıca görevleri, “iktidara gelen hükümetlerin icraatlarını denetlemek, bir denge unsuru olmak ve aşırılıklara karşı bir fren mekanizması oluşturmak” olarak tanımlandı.

     

    31 Mayıs 1961

  • 15 Ekim 1961

    İhtilalden sonra ilk genel seçim: Nispi Temsil Sistemi uygulanmaya başladı

    1961 genel seçimleri, 27 Mayıs ihtilalinden sonra yapılan ilk genel seçim oldu. 1961 milletvekili seçimlerinde, önceki seçimlerde uygulanan liste usulü çoğunluk sistemi terk edildi, Cumhuriyet tarihinde ilk kez nispi temsil sistemi uygulandı.

  • 20 Kasım 1961

    Türkiye’de ilk koalisyon hükümeti kuruldu

    15 Ekim seçimlerinde hiçbir parti mutlak çoğunluğu kazanamadı. CHP ile AP arasında süren 3 haftalık görüşmelerin ardından Türkiye’nin ilk koalisyon hükümeti kuruldu.

     

    20 Kasım 1961

  • 12 Eylül 1980

     

    12 Eylül 1980 darbesi: TBMM lağvedildi

    12 Eylül darbesi ile Süleyman Demirel’in başbakan olduğu hükûmet görevden alındı, Türkiye Büyük Millet Meclisi lağvedildi, partiler lağvedildi, parti liderleri önce askerî üslerde gözetim altında tutuldu, ardından yargılandı. Yasama yetkisini kullanmak üzere Kenan Evren başkanlığında kuvvet komutanlarından oluşan Millî Güvenlik Konseyi kuruldu.

  • 7 Kasım 1982

    1982 referandumu– Tek meclisli yapıya dönüş

    Darbe yönetimi tarafından hazırlanan yeni Anayasa 7 Kasım 1982 günü halkoyuna sunuldu, %91,37 oy oranı ile anayasa ve Kenan Evren’in cumhurbaşkanlığı kabul edildi. TBMM, 9 Kasım’da yürürlüğe giren 1982 Anayasası ile yeniden tek meclisli hale getirildi. TBMM üye sayısı 400 olarak belirlendi.

    7 Kasım 1982

  • 6 Kasım 1983

     

    Darbe yönetiminin seçtiği partilerle seçim

    12 Eylül darbesinin ardından yapılan ilk seçime Milli Güvenlik Konseyi’nin (MGK) izin verdiği Anavatan Partisi, Halkçı Parti ve Milliyetçi Parti katılabildi. Anavatan Partisi, 400 kişiden oluşan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde 211 milletvekili çıkartarak tek başına iktidar, Özal da Başbakan oldu.

  • 24 Kasım 1983

    MGK’nın görevi sona erdi

    Turgut Özal 20 Kasım’da Cumhurbaşkanı Kenan Evren tarafından hükûmeti kurmakla görevlendirildi. 24 Kasım 1983’te toplanan TBMM’de Başkanlık Divanı’nın oluşmasıyla MGK’nin görevi sona erdi. 13 Aralık’ta Özal başbakanlığında ANAP hükûmeti kuruldu.

    24 Kasım 1983

  • 23 Temmuz 1995

    Vekil sayısı 550’ye yükseltildi

    1995 anayasa değişikliğiyle vekil sayısı 450’den 550’ye, Başkanlık Divanı üyeleri 18’e çıkarıldı. Siyasi Parti kurma ve parti üyeliğinin düzenlendiği 68. madde değişikliğine göre; parti üyeliği yaşı 21’den 18’e (doldurmuş olma) indirildi. Partilerin yurt dışında faaliyette bulunma, kadın ve gençlik kolları gibi yan kuruluşlar ve vakıf kurma yasakları kaldırıldı.

  • 21 Ekim 2007

    Anayasa değişikliği referandumu

    “Cumhurbaşkanının meclis yerine halk tarafından seçilmesi”, “Cumhurbaşkanlığı süresinin yedi yıldan beş yıla indirilmesi”, “Cumhurbaşkanının ikinci bir dönem için yeniden seçilmesi”, “Genel seçimlerin beş yerine dört yılda bir düzenlenmesi”, “Parlamento kararları için yeterli çoğunluğunun %67’den %34’e düşürülmesi” başlıklarını içeren Anayasa değişiklikleri halkın oylamasına sunuldu. Seçmenlerin yüzde 67.49’unun katıldığı referandumda, değişiklik oylamaya katılanların yüzde 68.95’inin oyuyla onaylandı.

     

    21 Ekim 2007

  • 20 Mayıs 2016

    TBMM, vekillerin dokunulmazlığını kaldıran teklifi kabul etti

    Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın talimatı ile Meclis’e getirilen dokunulmazlıkların kaldırılmasını içeren anayasa değişiklik teklifi AKP, MHP ve CHP’den gelen 376 oyla TBMM’den geçti. HDP seçilmiş vekillerin Meclis’ten atılmak istendiğini belirterek teklife ‘red’ oyu verdi.

  • 16 Nisan 2017

    16 Nisan referandumu: Başkanlık sistemine geçildi

    Anayasa’nın 18 maddesi üzerindeki değişiklikler halk oylaması ile onaylandı. Değişiklikle birlikte parlamenter sistem kaldırılarak başkanlık sistemine geçildi, başbakanlık makamı kaldırıldı, vekil sayısı 550’den 600’e çıkarıldı. Böylece 1923’ten bu yana Güçler Ayrılığı İlkesi ile yönetilen Türkiye, “Başkanlık Sistemi”ne geçti. Böylelikle partili cumhurbaşkanı kavramı doğdu.

     

    16 Nisan 2017

  • 12 Mart 2018

    İttifak tasarısı TBMM’de kabul edildi

    TBMM, yeni düzenleme ile partilerin genel seçimlere ittifak yaparak girmesinin önü açtı. Aynı zaman ittifak yapan partiler için seçim barajının parti bazında değil, ittifakın toplam oylarına göre uygulanması düzenlemesi getirildi.

  • 9 Temmuz 2018

    Parlamenter sistem resmen sona erdi

    Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, Recep Tayyip Erdoğan’ın 9 Temmuz 2018’de TBMM Genel Kurulu’nda yemin etmesiyle resmen başladı. Parlamenter sistem sona ererken Erdoğan hem devletin hem de hükümetin başına geçmiş oldu.

     

    9 Temmuz 2018

Kaynakça

0 cevaplar

Cevapla

Katkıda bulunmak ister misiniz?

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.